देश, परदेश र स्वदेश

-कृष्ण पौडेल-
२०४६ सालको जनआन्दोलन अघिको कुरा हो नेपालबाट बिदेशिने मानिसहरूको कुरा आउँदा केवल भारत र ब्रिटिश सेनामा भर्ति भएर बिदेशिएका नेपाली अथवा त्यही नजिकको छिमेकी मुलुक भारतमा नाना थरिका सानै हैसियतका कुल्लि, दरवान, घरेलु नोकर चाकर, वा पूर्वोत्तर भारतमा गाई पालन गरी दूधको व्यवसायमा लागेर केही धनको जोहो गरी साल दुई सालमा आफ्ना स्वदेशी परिवारजनको मुहारमा क्षणभरको भएपनि खुशी पोत्ने जमर्कोमा लागेका सीमित नेपालीहरूको सम्झना हुने गर्थ्यो। हो, त्यतिबेला पनि हामीले सुन्ने गर्थ्यौँ, केही अरबतिर काम गर्न गएकाहरूले राम्रो काम र कमाइ गरिरहेका छन । त्यसबाहेका राजा महेन्द्रकै पालादेखि बिदेशी राहदानीको सुविधा पाएर, बिदेशतिर व्यापार र काम पाएका भनेर चिनिएका सीमित मनाङे र मुस्ताङेहरुको बारेमा पनि कुरा सुनिन्थ्यो: उनीहरू धेरै धनी छन रे ! भनेर । यसरी सरसर्ति हेर्दा पञ्चायत कालको अवशानको समय सम्म पनि भारत बाहेक अझ परका समुद्रपार मुलुकहरूमा नेपालीहरूको उपस्थिति न्यून नै थियो । तर बहुदल पुनर्स्थापना पछिका वर्षहरूमा नेपालका केही क्षेत्रहरूमा भीषण कायापलट नै भएको देखियो र यो कुराको शीर्षस्थ स्थान नेपालीहरूको विदेश लाग्ने प्रवृत्तिले ओगटेको छ भन्ने कुरालाई मान्दा अन्यथा हुँदैन ।

छिमेकी मुलक भारतमा मा त नेपाली कति छन कति लेखोपाखो छैन भने अर्कोतिर भारतमा भएका नेपाली मध्ये कति खाँटी भारतीय नेपाली हुन अथवा भारतमा रहे बसेका नेपाली नागरिक हुन भनेर बुझ्ने कुनै तथ्यांक नै कतै छैन । उदाहरणका लागि भारतको आसाम राज्यको सम्पूर्ण जनसंख्या मध्ये लगभग २०-२२% वासिन्दा नेपाली भाषी भएको हुनसक्ने अनुमान एकातिर गरिन्छ भने , वास्तवमा त्यहाँ गरिएको जनगणना र भारत सरकारका सरकारी तथ्यांकमा या त तिनीहरूको कुनै चर्चा नै छैन अथवा तिनीहरूको उल्लेख अन्य भाषाभाषी भएको रूपमा गरिएको छ । यसले गर्दा समग्र नेपाली जातिका पूर्वोत्तर भारतीय राज्यका ३०-४० लाख नेपालीहरूको त्यहाँका वासिन्दाका रूपमा कुनै औपचारिक हैसियत नभएको स्थितिमा रहेको कुरा स्पष्ट हुन्छ । नेपाली जातिका मान्छे बसोवास गर्ने र तिनीहरूको हैसियत अपेक्षाकृत सुरक्षित भएको मान्न सकिने भारतीय नेपालीका बसोवास क्षेत्रमा केवल सिक्किम, गोर्खा पार्वत्य परिषदको दार्जिलिङ क्षेत्र र उत्तराञ्चलको भुतपूर्व भारतीय सैनिक गोर्खाहरू बसोवास गर्ने देहरादून क्षेत्र बाहेक अरू ठाऊँमा बस्ने नेपालीहरु, तिनीहरूका जतिसुकै प्रभावशाली इतिहासका बावजूद तत् तत् स्थानमा असुरक्षित नै छन भनेर मान्नै पर्ने हुन्छ । नेपालमा पसेपछि चाह्यो भने कुनै भारतियलाई नेपाली नागरिकता हात पार्न कुनै साह्रो पापड बेल्न पर्दैन। अहिले त झन तराईवासीलाई नागरिकता सर्वसुलभ बनाउन तराईका मुहल्ला र कसबाहरुमा नेपाली नगरिकता टोलीलाई खटाइएपछि , नेपाली तराईयाहरूको लागि भन्दा पनि यो टोलीको सेवा भारतीय नव नेपालीकालागि बढी फलदायी बन्न पुगेको छ भन्ने खालका कुराहरू प्रशस्त प्रचारमा आएका छन । ऊता भारतीय नेपालीहरूको रामकहानी भने तीन पूस्तादेखि राशन कार्ड भन्दा माथि लाग्न पाएको देखिएको छैन। भारतिय केन्द्र सरकारको नीति नेपालीप्रति त्यति धेरै पीडादायी नभए पनि , बिभिन्न राज्य सरकार र तत् तत् स्थानका स्थानीय र प्रान्तिय बिद्रोहहरू एवं राजनैतिक असन्तुष्टिहरूको तारो भने अभागी नेपाली नै बन्नु परिरहेको तथ्य बेलाबखत उजागर हुनेगरेकै छन । आसाम र मेघालय राज्यका विस्थापित नेपालीहरूका बेलाबखत सुनिने कथाहरूमा भारतिय प्रवासी नेपालीहरूको रोदन र क्रन्दन सुनिने गरेपनि भोलि कुनै बखत लाखौँ लाख घर न घाट बनेका ती नेपालीहरू नेपालमा शरण स्वीकार्नु पर्ने घडीमा हाम्रो हविगत के हुने होला सहानुभूतिशिल नेपाली भएर हामीले कहिलै सोचेका पनि छैनौँ । पुग नपुग एकलाख नेपाली भाषी भुटानीहरूलाई राख्न नसकेर छटपटिइरहेको नेपाली मनको सहानुभूतिको यो कथा भोलि कस्तो सम्म हुन सक्छको सम्भावनामा झस्किन पर्ने हुन्छ। एउटा अनुमान अनुसार समस्त भारतभरि विभिन्न हैसियतमा छरिएर रहेका नेपाली मूलका मानिसहरूको जनसंख्या लगभग ८० लाख सम्म हुनसक्छ र यसमध्ये ३० लाख जति नेपालीहरूको बसोवास आफ्नो बसोवास गरिएको क्षेत्रहरूमा सुरक्षित भएको मान्न सकिने खालको छ । विशेषत; पूर्वोत्तर भारतिय राज्यहरू: आसाम, मेघालय, मिजोरम, मणिपुर, नागाल्याण्ड, अरूणाचलप्रदेश, त्रिपुरा जस्ता राज्यहरूमा पुस्तौँदेखि रहे बसेका नेपालीभाषीहरूको जनजीवनमा स्थानीय राजनिति र बिद्रोही गतिविधिका बाछिट्टाहरूले बेलाबेलामा हान्ने गरेपनि अझ डरलाग्दा अप्रत्यासित खतराहरू आउन सक्ने सम्भावना जहिले पनि छ भन्ने कुरा स्वीकार्नै पर्ने हुन्छ ।

भारत बाहेकका मुलुकमा पनि नेपालीहरूको संख्या लगभग १० लाख जति भएको पछिल्लो आँकलनहरूले बताएका छन । हंगकंग र बेलायत सरकारले लामो समयको आवास भिसा र पर्मानेण्ट रेजिडेन्सी दिएपछि यी दुई स्थानममा वैध रूपमा बसोवास गर्न पाउने नेपालीहरू लगभग १ लाख जति हुन पुग्ने अनुमान छ । यी एक लाख नेपाली र अमेरिकातिर वर्षैपिच्छे डि भि लटरी परेर ग्रिन कार्डको मोहमा गएका नेपालीहरू बाहेक आफ्नै विशिष्ट व्यवसायिक हैसियत बनाएर वा अमेरिकी सरकारले पर्दान गर्ने F 1 खालका भिसा लिएर सफल व्यवसायिक जीवनका लागि विदेशिएका नेपालीको वास्तविक संख्या अति नगन्य रूपमा सानो नै छ । हुनत संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, क्यानडा, अष्ट्रेलिया, रुस र विभिन्न युरोपेली मुलुकमा पनि त्यहाँ कुनै बेला पढ्न पुगेर कालान्तरमा जागिर गर्दै स्थायी बसोवासको जोहो गरेका थोरै नेपालीहरूको संख्या नभएको पनि हैन तैपनि अधिकांशत: युरोपका बिभिन्न मुलुकमा काम गर्ने वा बस्ने नेपालीहरू या त विद्यार्थीको रूपमा, वा गैरकानूनी आप्रवासीको रूपमा वा नक्कली शरणार्थी हुँदै कालान्तरमा त्यहीँको स्थानिय हैसियत कायम गर्न पुगेका खालका मात्र छन । यी बाहेक मलेशिया ( लगभग ३ लाख ) , खाडी मुलुकहरू ( लगभग ७-८ लाख ), जापान , कोरिया , इजरायल अन्य बिदेशी मुलुक पुगेका नेपालीहरू संसारकै सबैभन्दा सस्तो मजदूरी सेवा दिन बिदेशिएको अदक्ष कामदारको रूपमा पूगेको देखिन्छ । जापानमा हुनेहरु तुलनात्मक रूपमा बढी धन कमाउनेहरूको रूमा चिनिन्छन भने कोरियामा काम गर्नेहरूका परिचय मिश्रित खालका रहेका छन । यी मध्ये भर्खरै सम्पन्न संयुक्त अरब इमिरेट्ससंगको श्रम सम्झौता बाहेक नेपालको कुनै पनि मुलुकसंग न त श्रम सम्झौता नै सम्पन्न छ न त ती लाखौँ नेपालीहरूले काम गर्ने मुलुकहरूमा नेपालको कुनै कूटनैतिक दर्जाको उपस्थिति नै । अर्कतिर नेपाल सरकारले प्रतिवन्ध लगाएका इराक , र अफगानिस्तान जस्ता खतरनाक युद्दग्रस्त मुलुकहरूमा नेपाली सुरक्षा गार्डहरुको सप्लाइ गर्ने सेक्युरिटि सर्भिस एजेञ्सिजहरूमा मान्छे पठाउने तालिम दिने र पठाउन बिभिन्न भुतपूर्व सैनिकहरू देखि , बेलायती र अन्य एजेण्टहरुकै मिलेमतोमा सरकारी आँखाकै अगाडि दिन दहाडै काम भैरहेका छन, मान्छे पठाइएकै छन अनि मरिरहेकै पनि छन तर बिमाको ठूलो रकम दिएर परिवारका सदस्यहरूलाई चूपचाप राखेर यो कामलाई एक आँखा चिम्ले झैँ गरी हरियो बत्ति बालेर हुन दिइएकै छ ।

मावोवादी युद्दले देशको आर्थिक मेरुदण्ड भाँचिएका दिनमा पनि यिनै बिदेशिएका नेपालीहरूले आफन्तहरूका नाममा पठाएको रेमिटेन्सले ( रकम जुन नेपाली वार्षिक राष्ट्रीय बजेट भन्दा पनि ठूलो थियो) नै देशको लाज जोगाउने काम गरेको थियो । तर अदक्ष कामदारको आपूर्तिबाट आएको यो आम्दानी , बिना श्रम सम्झौताका श्रम र श्रमिक आपूर्तिका प्रबन्धनहरू र आँफै बिग्रिँदो र भत्किँदो मुलुकको रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा गिर्दो शाख र परिचयका कारण नेपाली जातिको पहिचानसंगै थपिन पुगेका जटिलताहरूले पनि बिदेशमा काम गरिरहेका र स्वदेश धानिरहेका नेपालीहरूकालागि वर्तमानसंगै क्रमश: भविष्य अरू कठीन बन्न जाँदै छ । यी कठिनाइको चर्चाका लागि यहाँ पर्याप्त ठाउँ पनि छैन ।
(लगभग डेढ वर्षअघि मलेशियाको मलक्का टापूमा कामगर्न लगिएका भियतनामी र नेपाली कामदारहरूको साहू एकजना चिनिया मूलको मलेशियलीले व्यवहार बिग्रेपछि आफ्ना कामदारहरूलाई धेरै घरहरू बनाउने कन्स्ट्रक्सन साइटका ट्रेलर घरहरूमा त्यत्तिकै छाडेर फरार भएछ । कामदारहरूको आम्दानी र खाद्यान्न सबै सकिएछ । तर त्यो कुरासंगै स्थानिय वासिन्दाहरूका घरघरमा पालिएका कुकुर र बिरालोहरू हराएको कुराको रिपोर्ट पुलिसमा पुगेपछि, अनुसन्धान गर्दा नेपालीसंग संगैकाम गर्ने तर अलग क्याम्पमा बसेका भियतनामीहरू ह्रष्टपुष्ट तर नेपालीहरू जिर्णकाय भेटाएपछि र अरू पनि थप अनुसन्धनाबाट हराएका कुकुर बिराला भियतनामीहरुले नै खाएको भन्ने कुरा पुष्टि भएछ । यही चर्चासंगै कतारमा केही भियतनामीले नेपाली साथीको हत्यागरी खाए भन्ने कुरा २ हप्ता अघि अपुष्ट रूपमा पुन: चर्चामा आयो। -विदेशिएका नेपालीका समस्याका प्रकारहरू पनि विचित्र र अलग अलग हुन सक्छन भन्ने उदाहरण )

समग्रमा भन्नु पर्दा , मुलुकको हैसियत र भाग्यमा आउने उर्ध्वगतिमा नै देशवासीको आत्मसम्मान बढ्ने हो । जब बिदेशी मान्छेले “तिम्रो मुलुकमा त युद्द हुँदैछ त्यसैले ज्यान जोगाउन यता आएका होउला नि” भन्दै नेपाली कामदारको श्रम शोषण गरेर पनि ज्यान जोगाउन सहयोग गरिदिएकोमा कृतज्ञता खोज्ने परिस्थिति बनाएर अपेक्षा गर्छ , सम्झनै पर्छ सम्स्या हामीसंगै छ । फेरि संसारको सबैभन्दा सस्तो सेवा दिने र कहिल्यै ज्यादतिको विरोधमा चूँसम्म नगर्ने सोझो जातिका मान्छे हुन भनेर त्य्सैकुरालाई आधार मानेर हामीलाई रोजगारमा अपनाउनेहरूका हामीबाट हुने अपेक्षा पनि त्यही खालका त हुने नै भए नि । यो पीडाको कहानीमा हाम्रा मेनपावर सञ्चालकहरूको नियत त झन कहिल्यै पनि वास्तविकतामा आधारित र सही तथ्यसंग आइनोसम्म नराख्ने खालका त छँदै छन । त्यसमाथि , जब हामीसंग बलियो राज्यरूपी अभिभावकत्वको संरक्षण नै छैन हामीलाई सबैले खिसिट्युरी मात्र हैन हेप्ने र प्रताडित गर्ने पनि गर्न सक्छन त्यो पनि त्य्स्तो निर्दयी श्रमबजारमा जहाँ मान्छे केवल अमूर्त श्रम रूपी वस्तु हो भन्ने खालको व्यवहार मात्र उचित मानिन्छ ।

No related posts.