११ रात ‘बन्दी’ को जीवन बिताउँदा

गएको भोलिपल्टदेखि दिनगन्ती सुरु हुन्छ। ११ औँ दिन आइतबार थियो।

तपाईँहरु कोही जेल जानुभएको छ? ह्याभ यु एभर बिन टु जेल?

आधा विदेशीहरुले भरिएको दुई सय जतिको समूहलाई उनले एक्कासी प्रश्न राखे। केही सेकेन्डको मौनपछि एक पुरुष र एक महिलाले जेल त परेको छैन, तर जेल चाहिँ देखेको छु भने।

‘म पनि गएको छु। तपाईँहरुलाई थाहा होला, जेलमा सरकारले कैदीलाई अनेक सुविधा दिन्छ। त्यहाँ टिभी हेर्न पाइन्छ, पत्रपत्रिका-पुस्तक पढ्न पाइन्छ, बाहिरका मान्छे निश्चित समयमा भेट्न पाइन्छ। अझ घरेलु उद्योग गरेर पैसा आर्जन गर्ने अवसर समेत दिइन्छ,’ उनले अगाडि भने, ‘तर यहाँ तपाईँ त्यस्तो केही गर्न पाउनु हुन्न। यहाँको नियम र अनुशासन जेलको भन्दा कडा र कठिन छ। यदि तपाईँहरु नियम पालन गर्न सक्नुहुन्न भने अहिले नै फर्कँदा राम्रो, ढिलो भएको छैन, बस पाइन्छ। यहाँ बस्नुभयो भने यहाँको सीमा नाघेर जान पाउनु हुन्न। यु आर अल लाइक प्रिजनर्स विद्इन दिस कम्पाउन्ड‘

स्रोतादीर्घामा मौनता छायो। ‘कोही छ जान चाहने, हात उठाउनुस् !’ कसैको हात उठेन। उनीहरु सब स्वेच्छाले यो ‘धर्म कारावास’मा बन्दी बन्न आएका थिए एक साताभन्दा बढी समयको लागि। ती मध्ये एक म पनि थिएँ। चौथो पटक ‘बन्दी’ बन्न आएको। झण्डै दुई साता माइसंसारबाट मात्र हैन, पत्रपत्रिका, टेलिफोन, मोबाइल र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण इन्टरनेटको सम्पर्कबाट विच्छेद भएर बिताएका दिनहरुको अनुभव।

यसपटकको बूढानिलकण्ठस्थित विपश्यना ध्यान केन्द्र धम्मशृङ्गको यात्रा अनियोजित थियो। बिरामी परेकोले शिविर सुरु हुनु तीन दिन अघिमात्रै जाने निर्णय गरेको थिएँ। सोच्ने बित्तिकै अनलाइन फाराम भरेँ, भोलिपल्टै कन्फरमेसन आयो-

COURSE CONFIRMATION

COURSE CONFIRMATION # 67

Dear UMESH SHRESTHA,

YOU MUST HAVE CAREFULLY READ THE CODE OF DISCIPLINE AND INTRODUCTION, AND AGREE TO ABIDE BY IT.

Please bring 1 PASSPORT SIZE PHOTO on registration day,14-Mar-2012, at city office JYOTI BHAWAN.

Thank you for your application to attend a course at the Nepal Vipassana Centre,
Dhamma Shringa, Muhan Pokhari, Budhanilkantha, Kathmandu, Nepal.Your application has been received at city office JYOTI BHAWAN, Kantipath, Nepal.

You have been accepted for the course beginning on the evening of Wed 14-Mar-2012 and concluding at 7:30am on Sun 25-Mar-2012.

You must arrive at JYOTI BHAWAN on registration day.Registration for the course will start at 11:00 a.m. for confirmed students and at 12:30 p.m. for wait-listed students at our City Office at Jyoti Bhawan, Kanthipath, Kathmandu, Phone Numbers [977] (1) 425 0581, [977] (1) 422 3968. Students have to report in person for the registration Please come accordingly.
There will be a bus service from the City Office to our meditation center, Dharmashringa.
Please be sure to arrive at the center no later than 4 pm if you are not using the transport provided.
A light supper will be served at the center before the course begins.

LOCATION OF THE CENTER:
Dharmashringa is situated at the foothill of Shivapuri, Muhan Pokhari, Budhanilkantha, Kathmandu. The Centre is located at entrance of Shivapuri National Park, about 18 kilometers from the city center, and it takes 30-45 minutes to reach there.

अहो, कति सजिलो भएछ विपश्यना जान पनि प्रविधिले। चार वर्षअघि पहिलो पटक जान खोज्दा कति धेरै तयारी गरेको थिएँ मैले। कति पटक क्यान्सिल गर्दै मिति सारेको थिएँ। यस पटक त अघिल्लो दिन जाने तय हुँदा पनि रातिसम्म लुगाफाटा मिलाएको थिइनँ। चौथो पटकको यात्रा भएकोले सबै प्रक्रिया थाहा भएकोले पनि साढे एक बजेतिर बल्ल पुगेँ। त्यहाँको अर्को स्वास्थ्य फाराम भरेँ। त्यसपछि मलाई आवास नम्बर दिइयो- पीआर थ्री। ‘एक्लै राखिदिएको छु है, राम्रोसँग साधना गर्नुहोला’ रजिस्ट्रेसनमा रहेका गुरुजीले भने। दुई पटक विपश्यनाको १० दिने शिविर म साथीहरुसित गएको थिएँ, त्यहाँ रहुन्जेल बोल्न त के, आँखा पनि नजुधाउने शर्तमा। तीनै पटक कोठामा एक जना साथी थिए। यस पटक भने मेरो लागि अलग्गै एउटा कोठा थियो। थाहा थियो काम धेरै गाह्रो छ। तर अठोट थियो जसरी पनि पूरा गर्ने। रजिस्ट्रेसनपछि सीधै त्यहीँ रहेको माइक्रोमा गएर बसेँ। विपश्यना ध्यान सिक्दाको, त्यहाँ बस्दा, खाँदाको मात्र हैन, त्यहाँसम्म पुग्नको लागि गाडीको व्यवस्था पनि केन्द्रले निःशुल्क गरिदिन्छ।

११ रातको लागि मेरो आवास

पहिलो गाडीमा नै बूढानिलकण्ठको त्यो रमाइलो ठाउँमा पुगियो। जानेबित्तिकै मोबाइल र पर्स बुझाइयो ११ दिनपछि पाउने गरी। कोठामा पुगेपछि लुगा चेन्ज गरेँ। अब ११ रात यही कोठामा बस्नु थियो। ट्वाइलेट, बाथरुम सब पर्फेक्ट रहेछ। साँझ पाँच बजेतिर एउटा ओरिएन्टेसन प्रोग्राम हुने गर्छ, जहाँ नयाँ विद्यार्थीहरुलाई एक पटक फेरि ‘तर्साउने’ गरिन्छ। नयाँलाई यसअघि नै कान्तिपथको ज्योति भवनमा नै यस्तो यस्तो नियम छ है, सकिन्छ भने मात्र जानू भनेर तर्साउनु तर्साइसकिएको हुन्छ। यहाँ त्यसैलाई फेरि दोहोर्‍याइन्छ। यस पटक शारदामान (नाम कन्फ्युज भएँ) गुरुजीको ओरिएन्टेसन शैलि फरक लाग्यो। यसअघिका तीन पटक अर्कै व्यक्ति एउटै शैलिमा प्रस्तुत भएका थिए। सब तयार थिए विपश्यनाको कठिन यात्राका लागि। राति आठ बजे ध्यान गर्ने मुख्य कोठा धम्महलमा प्रवेश गरेलगत्तै हाम्रा निकै ‘अधिकार’ खोसिए। अब हामीमा संविधानप्रदत्त वाक तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता रहेन, मुखले मात्र कहाँ हो र, इशाराले पनि बोल्न पाइन्न। शिविर क्षेत्र नाघेर जान पाइन्न र त्यहीँको नियममा जसरी पनि बाँधिएर बस्नु पर्छ। सिट दिइयो ‘डी वन’। अर्थात् अघिल्लो पंक्ति। यही नम्बरको चकटीमा १२ दिन बस्नुपर्नेछ।

एक्कासी बढेको ब्लडप्रेसर र अनेक थरि तनाव बोकेर गएको म पहिलो रात अबेरसम्म निदाउनै सकिनँ। थाहा थियो, भोलिपल्ट बिहानै चारै बजे उठ्नुछ। एक किसिमको भिक्षु जीवन जिउनु छ। अर्काले दिएको दानमा बाँच्नुछ। भिक्षुले भिक्षां देही भने जस्तै गरी लाम लागेर थालमा जे राखियो, त्यही खानुछ। म र मेरो भन्न लायक लुगाफाटा र केही सामान बाहेक अब मेरो केही पनि छैन। अहम्‌को भावलाई पग्लाउनु छ। १२ औँ दिनमा बल्ल यहाँबाट जान पाइनेछ।

बहिर्मुखी हैन अन्तर्मुखी
राति अबेर कति बेला हो आँखा लागेछ। ट्वाङ्ग….ट्वाङ्ग….एकोहोरो घण्टी बजेको बज्यै। आवाजले बिउँझिएछु। घरमा भए कति दिन त ४ बजे बल्ल सुत्थेँ होला। यहाँ भने दिन सुरु भयो। त्यो पहिलो घण्टीको २० मिनेटपछि अर्को घण्टी बज्छ। त्यसपछि मुख धुने, दाँत माझ्ने, पानी पिउने र जिउ तन्काउने अनि हलमा गइहाल्ने। नत्र स्वयंसेवकहरु उठाउन आइपुग्छन्। पहिलो दिन भएर होला, साढे चार बज्न ५ मिनेट अघि नै हलमा जाँदा पनि अधिकांश आइसकेका थिए। आजदेखि तीन दिनसम्म हाम्रो एउटै काम हुन्थ्यो- सजग बन्ने। केमा सजग ? श्वासप्रश्वासमा। श्वास नाकबाट भित्र गएको र बाहिर गएको- मात्र यसैमा ध्यान दिने। ओशो रजनिसले एउटा प्रवचनमा भनेका छन्- मान्छेको दिमाग जटिल कामको लागि अभ्यस्त हुन्छ, त्यसैले श्वास प्रश्वासको यस्तो सामान्य काम गर्दा मान्छेलाई निकै गाह्रो महसूस हुन्छ। पक्कै पनि त्यस्तै हु्न्छ। श्वासलाई ध्यान दिँदादिँदै मन कहिले अमेरिकाको न्युयोर्कमा पुग्छ, कहिले न्युरोडमा। कहिले कता, कहिले कता कुनै ठेगानै हुँदैन। मनमा विचारका शृङ्खलाको यस्तो लहर चल्छ कि आफैलाई अचम्म लाग्छ।

यस पटकका आचार्य (गुरुजी) पूर्णप्रसाद ढकाल पनि अनुभवी प्रशिक्षक रहेछन्। तीन शिविर गर्दा पनि नसुनेको थर्काउँदो आवाज उनको मुखबाट समयसमयमा सुनिँदो रहेछ। श्वास हेर्न छाडेर मन कुन चाहिँ वाहियात काममा अल्झिरहँदा अचानक हलै थर्कने गरी उनको आर्मी शैलीको आवाज आउँछ- सजग ! अवेयर !! अनि फेरि केही क्षण मन श्वास प्रति सजग हुने पुरानै काममा फर्कन्छ। एकैछिनपछि फेरि उही चाला। तीन पटक शिविरमा अभ्यास गरिसकेको मेरो हालत त यस्तो छ भने, बिचरा नयाँहरुको हालत के होला ? कति न सिनियर भइटोपल्ने विचार पनि आउँदो रैछ कहिलेकाहीँ मनमा।

राजनीति र नेपालका अन्य दिक्कलाग्दा खबरहरु, पत्रपत्रिका, मिडिया, मोबाइल सबबाट छुटकारा। बाहिरी विश्वबाट पूर्ण सम्पर्क विच्छेद र आफूआफूमा कुराकानी गर्नसमेत नपाइने भएपछि मन के खाएर बहिर्मुखी हुन सक्नु, अब सुरु हुन्छ अन्तर्मुखी हुने काम। अहो, मान्छेले के के सोच्न सक्दो रहेछ। के के योजना बनाउन सक्दो रहेछ। कति कुरा मनले सोच्नै नभ्याएका हुने रहेछन्।

चार वर्षको हुँदा खाएको कुटाइसमेत सम्झिइयो
पहिलो दिन नयाँ नयाँ जोश र जाँगरले मनलाई अलि वशमा राख्‍न सकिएको भए पनि दोस्रो दिनमा त मेरो पनि उड्न थालिहाल्यो नि। आम्मामा…के के मात्र सोचिएन। माइस‍ंसारमा अब यसो गर्ने, उसो गर्ने भनेर त यति विस्तृत कार्ययोजना बनाइयो कि अहो! परिवार र साथीभासँगका अनेक कुराहरु सम्झिइयो। दिवंगत बाका धेरै कुरा याद भए। सानोमा बाको बिझाउने दारीसँग खेलेकोदेखि वीर अस्पतालमा अचेत अवस्थामा देखेको अनि आर्यघाटमा देखेको अनुहार झल्झली सम्झिएँ। चार वर्षको छँदा ट्युसन पढ्न जाने ‘लङ्गडा बाज्या’ उपनामले चिनिने गुरुजीकोमा खै मैले के बिराएर खुट्टाले उनलाई छोएछु र बेस्कन उनले कुटेको समेत याद आयो। कान र जीउमा घाउ हुने गरी पिटेपछि माले अब पढ्न पठाउने कि नपठाउने भनेर सोध्दा बाले भन्नुभएको थियो- किन नपठाउने? त्यो पनि सम्झिएछु। ती पहिला गुरुजीले पढ्न मात्र सिकाउँथे, लेख्‍न त आफै सिक्छ भन्ने रहेछन्। स्कूलमा एकै पटक २ कक्षामा भर्ना हुँदा लेख्‍न नजानेर मलाई कम्ता दुःख भएको थिएन।

सानै छँदा एक पटक कसरी हो चल्दा कौसीबाट जस्ता खसालेछु। जस्ता बज्रियो दिदीको टाउकोमा। उनी बेहोस्। म कति पाइला टेकेर घरबाट टाप। अहो, दिदी मरिछिन् कि, अब मलाई कति पिट्ने होला घरमा…यस्तै सोचेर म कता भागेछु कता। घरबाटै भागेर कतै जाने सोच पनि आएको थियो मनमा। तर के भाग्न सक्थेँ र, साँझ परेपछि लुसुक्क घर छिरेँ। अहो, दिदी त जिउँदै रहिछिन्। श्वास आयो। खै किन हो, त्यो दिन पिटाइ खाइएन। तर जिन्दगीको सबैभन्दा ठूलो डर मैले त्यही दिन अनुभव गरेको थिएँ होला।

चार कक्षामा पढ्ने हुँदा ठूलो बाले मलाई के कुरामा रिस उठाउनु भएछ, मैले नि जिस्केर उनले खाइरहेको खानाको थालमा बालुवा राखेर भाग्न खोजेँ। केको भाग्न सक्थ्यो फुच्चे, पछाडिबाट कसैले मलाई जुरुक्क उचाल्यो र बुइँगलको भान्सामा रहेको काठको खम्बामा बेस्कन बजार्‍यो। ठूलो बाको त्यो आक्रमणबाट छटपटिएर लडेको थिएँ, एकैछिनमा मा पनि आएर बेस्कन कुट्न थाल्नु भो मलाई। त्यो दिन र रातभर यति पीडा भो कि मैले शायद जीवनमा सबैभन्दा बढी पीडा त्यही दिन अनुभव गरेको थिएँ। रातभर नसुती रोएको देखेर मलाई अस्पताल लगे। एक्सरे गरी हेर्दा मेरो बायाँ खुट्टा भाँच्चिएको रहेछ। प्लास्टर गर्नुपर्‍यो कति महिना। यस्ता कयौँ बिर्सिसकेका घटनाहरु फिल्मको रिल झैँ दिमागमा फनफन् घुमिरहेका थिए। आँखा खोल्न पाइन्न थियो ध्यान गर्दा। आँखा चिम्म गर्‍यो, फिल्म सुरु। कहिले के, कहिले के। पागलै जस्तो!

साँझको भिडियो प्रवचनमा गुरु एसएन गोयन्का भन्थे, मन मूलतः दुई विषयमा जान्छ- एक भूतकालमा, एक भविष्यकालमा। वर्तमानमा मनलाई राख्‍न निकै गाह्रो हुन्छ। मलाई भने लाग्यो मन यी दुई कालमा मात्र हैन, वास्तविक र काल्पनिक दुई विषयमा पनि जान्छ। मैले एक त यस्ता पुराना भूतकालका कुरा पनि सम्झिएँ, अर्को भविष्यका योजनाहरु पनि बुनेँ। त्यो बाहेक काल्पनिक कुरामा पनि मन गइरह्यो। जस्तो विमान दुर्घटनामा म आफू मरेको, गोली हानी मेरो हत्या गरिएको, हत्या भनेर समाचार छापिएको तर आर्यघाटमा पुगेसि त म फेरि ब्युँतिएको जस्ता वाहियात कल्पना पनि मनमा भए। पहिलो शिविरमा बस्दा त झन् अत्ति के- म मगध देशको राजकुमार रे पूर्व जन्ममा। युद्धमा मरेको रे।

वाहियात सपना बाहेक कामलाग्ने केही योजनाहरु मनमा आउँछन् भन्ने मलाई पहिलेको अनुभवले सिकाएको थियो। त्यसैले एउटा डटपेन पनि बोकेर गएको थिएँ। दसौँ दिन बोल्न दिइँदा सम्झिएका जति योजना कपीमा उतारेँ। त्यसमध्ये केही योजना माइस‍ंसारका पनि छन्, त्यसलाई म केही दिनमा प्रयोग गर्दै जानेछु।

[आजलाई यो अनुभव लामो भए जस्तो छ, बाँकी अर्को भागमा क्रमशः गर्नुपर्ला। आजभोलि छिटो सुत्‍ने बानी पनि लाग्या छ के। अझै गजबका अनुभव छन् ध्यान गरिरहँदा हल हाँसोले गुन्जिएको, एक जनाले मुख छाडेको, तीन जना कसरी निश्कासनमा परे आदि। यो बीचमा तपाईँलाई विपश्यनासम्बन्धी थप जानकारी पाउन मन भयो भने यहाँ क्लिक गर्नुहोला। अनलाइन फर्म भर्न चाहनुहुन्छ भने यो साइटमा आफूलाई पायक पर्ने मिति छान्नुहोला र दर्ता गर्नुहोला मेरो अनुपस्थितिमा ब्लग राखेर सहयोग गर्ने साथी कृष्ण ढुंगाना, जोसित म पहिलो पटक विपश्यना गएको थिएँ, उनलाई र तपाईँहरु सबैलाई धन्यवाद।]